Paden & Parels - 2. Industriële Parels aan de Zaan

Fenix: modern industrieel erfgoed

Het Fenix-gebouw aan de Oostzijde in Zaandam is een voormalige stoomrijstpellerij uit de vroege twintigste eeuw, aangemerkt als gemeentelijk monument, en vormt een belangrijk stuk Zaans industrieel erfgoed. De Fenix is een markant voorbeeld van herbestemming, waar het industriële verleden zichtbaar blijft in de robuuste architectuur en de ligging aan de Zaan.

Oorsprong: De locatie kent een lange historie die teruggaat tot 1751, toen hier de grote pelmolen 'De Fenix' werd gebouwd.

Stoomrijstpellerij: Later werd de molen vervangen door stoomkracht. Het huidige bakstenen gebouw deed in het begin van de 20e eeuw dienst als de moderne stoomrijstpellerij van de firma C. Kamphuys' Fabrieken.

Watertoren (1906): symbool van vooruitgang

Deze rijksmonumentale toren voorzag de fabriek van Verkade van waterdruk, een technische innovatie voor die tijd. Deze is nooit in gebruik geweest want het water van de Zaan was dichtbij.  Aan de overkant is een hele grote brand geweest in de cacao opslag beschreven in Freek de Jonge’s boek Zaans Veem  waar de Zaan in brand stond. Tegenwoordig is het een herkenningspunt in het stadsbeeld.

Theekoepeltje aan de Zaan

De theekoepel, met het kenmerkende uivormige dak, stond oorspronkelijk achter Westzijde 76 in Zaandam en hoorde indertijd bij een kapitaal koopmanshuis. Het  koopmanshuis werd in 1913 gesloopt en vervangen door het huidige gebouw. De theekoepel bleef staan maar raakte op die plek ernstig in verval.

Stichting Frans Mars trok zich het lot van de theekoepel aan en in samenwerking met de heer T. Koenen werd in 1992 een plan gemaakt de theekoepel te verplaatsen naar zijn huidige plek aan de Zaan. Begin 1993 werd hiermee begonnen. Het dak met het gestucte plafond met ornamentiek in Lodewijk de XVe-stijl werd  op een schip gehesen en via de Zaan naar zijn nieuwe plek gebracht. Daarna volgden alle andere onderdelen. De jaren erna stonden in het teken van stenen bikken, fundering aanleggen en weer opbouwen. De huidige eigenaren hebben de restauratie voortgezet tot hoe het nu is.

Verbinding met de paden

Deze drie locaties laten zien hoe industrie en woongemeenschappen in Oud-West altijd nauw verbonden waren. De Zaan was de levensader voor zowel transport als dagelijks leven.

Wist je dat...?

·      De Watertoren oorspronkelijk niet alleen waterdruk leverde, maar ook als brandreservoir diende voor de fabriek? Een slimme voorzorg in een tijd dat brandgevaar altijd op de loer lag.

·      De Zaan in de 17e en 18e eeuw zo druk bevaren werd met vlotten, schepen en schuiten, dat er speciale verkeersregels golden om botsingen te voorkomen? Een vroege vorm van waterverkeermanagement.