Dossier

Wie maakt Zaanstad draait om de vraag welke actoren, in welke processen, in staat kunnen zijn de programmatische en stedenbouwkundig/architectonische kwaliteit te produceren, die Zaanstad in de (nabije) toekomst nodig heeft. Babel kijkt met de vraag Wie maakt Zaanstad met de belangrijkste actoren terug op de processen tot nu toe. Wat zijn de factoren geweest die bepalend waren voor het resultaat en de kwaliteit van de (her)ontwikkeling van Zaanstad? En dat natuurlijk vooral met als doel te onderzoeken wat we daarvan kunnen leren voor de toekomst. Wat werkt ook in de toekomst nog en waar zullen we andere paden moeten ontdekken. De nadruk ligt dan op de vraag Wie maakt Zaanstad vandaag en morgen. In de achterliggende periode hebben twee grote gebiedsontwikkelingen de ontwikkeling van Zaanstad gedomineerd: Inverdan (centrum herontwikkeling in Zaandam) en Saendelft (Vinex/Vinac). Beide megaprojecten zijn aanzienlijk gevorderd, maar er resteren nog aanzienlijke (woningbouw)opgaven. Herontwikkeling van deelplannen en nieuwe vormen van opdrachtgeverschap en financiering zijn actueel. Nieuwe grote gebiedsontwikkelingen staan in Zaanstad niet op stapel. In de toekomst gaat het in Zaanstad vooral om kleinschaliger nieuwbouw en buurtvernieuwingsprojecten, organische transformatie van bedrijfsterreinen naar gemengde woon-werk wijken. De toekomstige ontwikkeling van de ruimtelijke kwaliteit en dynamiek in Zaanstad zal vooral de resultante zijn van een sneeuwbal van kleine en middelgrote ontwikkelingen, of het uitblijven hiervan. Wat leren we van het verleden en welke coalities en samenwerkingsvormen hebben kans van slagen in de komende jaren, waarin veel kleinschaliger ontwikkelingen zullen plaatsvinden. Veelal op basis van bottom-up initiatieven? De gemeente Zaanstad probeert de woningbouw op kleine en middelgrote bouwlocaties in gemeentelijk eigendom, na het terugtrekken van ontwikkelaars, alsnog van de grond te krijgen d.m.v. CPO. Het is nog erg onzeker in welke vorm dit gaat lukken. Wie maakt Zaanstad omvat een cyclus van 2 à 3 interactieve debatbijenkomsten, in combinatie met locatie- excursie. Babel wil deze activiteit uitvoeren in wisselwerking met Platform 31 en de Vereniging Deltametropool door actuele informatie en prikkelende inzichten uit hun netwerk los te laten op de vraag “Wie maakt Zaanstad ” en anderzijds de resultaten terugkoppelen.

Het gebiedsprogramma Zaan IJ is voor de komende decennia de belangrijkste drager voor de Zaanse stedelijke vernieuwingsopgave. Het programma heeft tot nu toe vooral ingezet op creëren van goede randvoorwaarden (smeden van coalities (zoals op het Hembrugterrein), versoepeling van regelgeving (o.a. via de Crisis- en Herstelwet) en binnenhalen van subsidies (voor restauratie van erfgoed). Op het Hembrugterrein – een voormalig terrein van Defensie, gelegen op de grens van Zaan en Noordzeekanaal – begint de herontwikkeling zich na jaren van stagnatie daadwerkelijk fysiek af te tekenen. Nadat rijk, provincie en gemeente overeenstemming hadden bereikt over samenwerking en aanpak kon met behulp van forse subsidies vanuit provincie en Rijk gestart worden met het herstel en hergebruik van een aantal monumentale panden op een deel van het terrein. Het huidige scenario is gebaseerd op geleidelijkheid en gaat er van uit dat de markt op den duur het stokje overneemt. Voor het overige richt Zaanstad zich op kleinschalige ontwikkeling van wonen en werken op braakliggende terreinen en in vrijgekomen panden, binnen bestaande kernen en bebouwingslinten en van organische transformatie van verouderde bedrijventerreinen. In het themablok ‘Op safari langs Zaan en IJ’ ging Babel in 2014 op zoek naar het gemeenschappelijke van Zaan en IJ en heeft de verbinding gelegd met de stedelijke ontwikkeling in Amsterdam-Noord. Tijdens onze fietssafari naar Amsterdam-Noord bezochten we inspirerende plekken en projecten op het gebied van zelfbouw, herbestemming van erfgoed, cultuur, verduurzaming en inspirerende voorbeelden gezien van tijdelijk gebruik. Ook in het Babel Cinema-programma en de Dag van de Architectuur stonden in het teken van verbinding, kennismaking en uitwisseling tussen Amsterdam-Noord en Zaanstad. (Op de Dag van de Architectuur pendelde zelfs een door het GVB gesponsorde veerpont tussen Amsterdam-Noord en Zaandam) Hierdoor hebben we ook onze contacten met organisaties in Amsterdam, waaronder Arcam, kunnen aanhalen.

Wonen en werken een spannende combinatie Wonen en werken zitten elkaar soms in de weg en belemmeren zowel de ontwikkeling van een leefbare stad als de economisch belangrijke bedrijvigheid. In een dialoog over de belemmeringen en de verschillende belangen zijn we in 2014 met een Babel Salon gestart met het onderzoeken hoe wonen en werken in een goede balans in de toekomst samen kunnen gaan. Gebleken is dat de partijen niet eens zoveel van mening verschillen. Technische mogelijkheden, financieringen en de termijn waarop veranderingen haalbaar zijn bepalen in veel gevallen de opstelling. In september 2014 volgde een inspirerende excursie naar Manchester. In dit jaarprogramma 2015 verdiepen wij ons verder in de factoren die van belang zijn bij de transitie naar een goede balans tussen wonen en werken.

Babel heeft al eerder aandacht besteed aan dit thema, maar momenteel is het actueler dan ooit. Eind 2018 zal een compleet vernieuwd Zaans Medisch Centrum (ZMC) zijn verrezen. Behalve een ziekenhuis komt er een zorgboulevard met paramedische voorzieningen, evenals een XL-supermarkt. Al met al een megaontwikkeling voor Zaanstad. Hoewel ‘de mens’ in de visie centraal staat roepen de plannen toch vooral het beeld op van een separate zorgenclave, welke nauwelijks een relatie heeft met zijn omgeving. In hoeverre hebben ook de omringende buurten baat bij dit nieuwe cluster? Die vraag dringt zich des te meer op nu in Zaanstad - net als in veel andere steden - ondanks de toenemende vergrijzing verzorgingshuizen moeten sluiten. Dat roept niet alleen de vraag op wat er met de vrijgekomen panden moet gebeuren, maar vooral wat er voor nodig is om de groeiende groep ouderen daadwerkelijk langer thuis te laten wonen. Dat vraagt naast aangepaste huisvesting en technische hulpmiddelen om zorg- en dienstverleningsarrangementen op maat, waarbij een groeiend beroep wordt gedaan op mantelzorg van familie en buurtgenoten. Daarnaast zien we de laatste tijd steeds vaker initiatieven ontstaan van senioren, die in het kader van Collectief Particulier Opdrachtgeverschap met elkaar hun eigen woon/zorgarrangement ontwikkelen.

In de huidige onzekere tijden zien we geplande ontwikkelingen tot stilstand komen. De crisis blijkt een voedingsbodem voor nieuwe kansen en mogelijkheden. Begrippen als eigen kracht, organische stedenbouw, de spontane stad, uitnodigingsplanologie en deregulering komen in de plaats van klassieke rolverdeling en traditionele verhoudingen. Daarom starten we met een vernieuwende aanpak. We willen nadrukkelijk onze positie/invloed als lokale ‘spin in het web’ aanwenden om het debat te voeren en daadwerkelijk beweging te stimuleren. Nu de gemeente steeds meer terugtreedt en eigen initiatief en ondernemerschap propageert is het zaak met andere partijen te verkennen hoe het anders kan. Het jaarthema dat we hebben gekozen is “Babel slaat bruggen”. We verkennen de mogelijkheden a.h.v. drie actuele thema’s: ‘Zorgen voor vandaag en Morgen’; ‘Safari langs Zaan en IJ’; en ‘Wonen en werken: een spannende combinatie’. We zoeken naar nieuwe verhoudingen, vormen van crossectorale samenwerking en initiatieven. Hoe kan het anders en leidt het tot bruikbare oplossingen in de Zaanstreek.

Duurzaamheid is een heel breed en veel omvattend begrip. In de architectuur gaat duurzaamheid meestal over technische innovatie, hergebruik en herbestemming. Een ander aspect is echter ook sociale duurzaamheid. Babel wil het begrip duurzaamheid daarom dit jaar concreet, tastbaar en ook op het persoonlijke vlak aanspreken. Het doel om klimaatneutraal te worden, de gemeente Zaanstad zelfs al in 2020, kan namelijk alleen worden behaald als bedrijven, corporaties, ontwikkelaars en vooral ook bewoners meedoen. Uit onderzoek blijkt namelijk dat ‘de gemiddelde Nederlander onbewust onbekwaam is als het gaat om duurzaamheid en energieverbruik’. En de jongeren van nu lijken minder milieubewust dan die van tien jaar geleden. Is aandacht voor milieu en duurzaamheid eigenlijk wel ‘cool’? “Als de dijk doorbreekt wordt eerst het gat gevuld en pas daarna aan de rekening gedacht”. Wat voor zandzakken gebruiken we? Hoe krijgen we ze op de juiste plek en hoe zorgen we samen voor een stevige en betrouwbare dijk? Het jaarthema loopt als een rode draad door alle activiteiten in de programmering.

Het jaarprogramma voor 2012 heeft als overkoepelend thema "Vormgeving van Kwaliteit". Aan de hand van drie invalshoeken (proces, ontwerp en verleiding) probeert Babel dit jaar in themadiscussies, workshops, excursies, salonavonden en films antwoord te gaan geven op vragen als wat de invloed van - en de eisen zijn aan - vormgeving van kwaliteit, hoe je kwaliteit (h)erkent en hoe deze te vertalen is binnen de Zaanse situatie. Een primaire vraag is of kwaliteit eigenlijk te sturen is of dat alleen achteraf beschouwd kan worden of iets superioriteit heeft? Kwaliteit lijkt vooral een beleving, maar hoe ervaar of beoordeel je of iets goed of slecht is, mooi of lelijk? Is dit te beïnvloeden en hoe doe je dit dan? Door diverse aspecten van de vormgeving van kwaliteit onder de loep te nemen en te onderzoeken, hoopt Babel dat er bewuster gekeken en nagedacht zal worden over de bedoeling en het succes achter ontwerpen van o.a. openbare ruimtes, woningen, design en (industriële) producten. Als dit begrip doorgrond is kan deze uitkomst bijv. worden ingezet om vormgeving in het algemeen en de gebouwde omgeving in het bijzonder van een hoger kaliber te voorzien.

De Zaanse identiteit staat volop in de aandacht. Sjoerd Soeters zocht met zijn ontwerp voor het nieuwe stadshart inspiratie bij de genius loci van de streek. Dit heeft o.a. geresulteerd in een nieuw stadhuis en het nieuwe hotel Inntel, dat met zijn spraakmakende façade van Zaanse gevels nu al een icoon is geworden en Zaanstad in één klap op de nationale en internationale kaart heeft gezet. Het ontwerp kent voor- en tegenstanders, maar is zonder twijfel gedurfd. Babel sluit zich aan bij deze zoektocht naar de Zaanse identiteit. De Zaanstreek heeft vooral een organische ontwikkeling doorgemaakt. Eeuwenlang was er nauwelijks sprake van ruimtelijke ‘ordening’. Dat heeft gezorgd voor flinke contrasten: grote fabriekscomplexen staan middenin arbeidersbuurten en pal naast authentieke Zaanse huisjes. Na de wederopbouw kwamen er stadsuitbreidingen met weinig specifieke Zaanse identiteit. Tegenwoordig is er - nu de beschikbare ruimte schaarser en de regelgeving strenger wordt - echter sprake van een planningscultuur. Hoe kan voorkomen worden, dat hierdoor die typische karaktertrekken van de Zaanstreek verloren gaan? Het jaarprogramma ZAANS DNA sluit aan bij het landelijk themajaar ‘Dutch DNA’. Vanuit verschillende invalshoeken en schaalniveaus zal het ZAANS DNA door Babel benaderd worden: het landschap, het huis en de stad. Naast andere aantrekkelijke activiteiten zullen deze drie thema’s als een rode draad door de programmering lopen.

Ieder jaar kiest Babel een thema als een rode draad voor het jaarprogramma. In 2010 is ons thema "Vensters op de toekomst". Hiermee haakt Babel in op het actuele debat over stedelijke en ruimtelijke ontwikkeling. De ruimtelijke ontwikkeling van de Zaanstreek is onlosmakelijk verbonden met die van de Metropoolregio Amsterdam. Deze schaalsprong levert voor Zaanstad interessante uitdagingen en kansen op. Zaanstad worstelt daarnaast ook met eigen lokale opgaven, zoals menging van wonen en werken. Dat hóórt bij de streek en wordt gezien als kwaliteit. Maar binnenstedelijk is de ruimte beperkt en in de stad moet ook gewoond en geleefd worden. De stad is omgeven door natuurgebieden en kan daardoor niet verder uitbreiden. Milieuwetgeving stelt steeds striktere eisen aan wat wel en niet kan. Bovendien wil Zaanstad in 2020 klimaatneutraal zijn. Babel zoomt in 2010 in op deze en andere actuele Zaanse thema’s en dilemma’s. Niet door te problematiseren, maar juist door op zoek te gaan naar de 'knoppen', die een andere kijk op zaken kunnen bieden en wellicht op termijn oplossingen helpen genereren.

Ieder jaar kiest Babel een thema als een rode draad voor het jaarprogramma, wat betekent dat het merendeel van de activiteiten daaronder valt. In 2009 is ons thema “De buurt leeft!” In rap tempo worden in Zaanstad plannen ontwikkeld voor vernieuwing van buurten en wijken! Veel buurten gaan in de komende jaren ‘op de schop’ en zullen een flinke gedaanteverandering ondergaan. Welke ideeën en veronderstellingen liggen aan deze plannen ten grondslag? Verschilt dat van wijk tot wijk? Worden de huidige bewoners er beter van? Wordt vooral gekeken naar de toekomst van Zaanstad en hoe de wijken daaraan kunnen bijdragen? In 2009 gaan wij op zoek naar antwoorden op deze en andere vragen en verkennen we de factoren die leiden tot succes of falen bij veranderingen van buurten en wijken.

Grenzen zijn plekken of gebieden, waar verschillende werelden en activiteiten elkaar kunnen ontmoeten. Soms zijn grenzen scherp en prominent, zoals b.v. het Noordzeekanaal. Jarenlang markeerde het water niet alleen een fysieke, maar ook mentale barrière tussen de Zaanstreek en de rest van de Randstad. Door de vorming van de Metropool Amsterdam wordt de scheiding tussen Zaanstreek en de rest van de regio steeds diffuser. De streek heeft ook talloze ‘rafelranden’, die onduidelijk gedefinieerd zijn en waar soms dingen gebeuren, die elders niet mogen of mogelijk zijn. De laatste tijd wordt veel gesproken over de toenemende verrommeling: storende elementen in het stedelijke en groene landschap, die de harmonie doorbreken. Maar is niet juist het gebrek aan ordening één van de voornaamste kenmerken én kwaliteiten van de Zaanstreek? Moeten we niet juist voorkomen dat er al te moedwillig van bovenaf wordt ingegrepen en vooral de tijd haar werk laten doen? Er zijn aansprekende voorbeelden genoeg in binnen- en buitenland van verouderde wijken en verslonsde gebieden, die op een bijna organische manier hot spots werden. In 2008 zullen op diverse manieren grenzen worden verkend en soms ook letterlijk overschreden.

De Zaanstreek heeft van oudsher een werkimago, maar de tijden veranderen. Productiebedrijven verhuizen naar de stadsranden of verdwijnen zelfs helemaal. De strengere milieuwetgeving maakt het steeds ingewikkelder om wonen en werken te combineren. We willen gaan onderzoeken wat dit allemaal teweeg brengt. Naast wonen en werken komen daarbij ook specifieke onderwerpen als; stadspromotie, toerisme, erfgoed, creatieve bedrijvigheid en "éénpitters"aan bod. Het jaarthema vormt niet alleen de rode draad in onze discussie-avonden, maar ook in BabelSalon en BabelCinema. In het najaar organiseert Babel een tentoonstelling over Zaanse bedrijfsgebouwen; hun historische ontwikkeling en de transformatie die ze (hebben) ondergaan. Nieuw dit jaar is BabelKreativ Workshop. Hierin gaan ondernemende creatievelingen aan het werk om de Zaanstreek op een eigenzinnige en aansprekende manier te verbeelden in een exclusief Zaans landmark. Kortom: Babel steekt de handen flink uit de mouwen!

Door het Ministerie van Infrastructuur en Milieu is 2015 uitgeroepen tot Jaar van de Ruimte. Naast terug kijken naar de totstandkoming van het huidige Nederland, gaat het vooral om het onder de loep nemen van de actuele ruimtelijke opgaven, kennis en initiatieven aan elkaar verbinden en handelingsperspectieven zichtbaar te maken. Het gaat om het zoeken naar een nieuw ruimtelijk evenwicht, een nieuwe vorm van planning die de gebruiker centraal stelt. Het motto voor het Jaar van de Ruimte luidt: “Wie Maakt Nederland?” Wie maakt Nederland”, vertaalt in ”Wie maakt Zaanstad”, vormt de rode draad in ons jaarprogramma. Hoe veranderen de rollen in maatschappelijke processen, zoals in de zorg en in de stedelijke ontwikkeling bij complexe transitieprocessen En welke lonkende perspectieven zijn te signaleren. Wat kunnen architecten, stedenbouwers, landschapsontwerpers, volkshuisvesters en andere creatieve vakmensen inbrengen. Welke talenten hebben ze nodig om een dergelijke rol te kunnen vervullen? Wij hebben er in dit jaarprogramma voor gekozen om interessante thema’s van 2014 verder uit te werken en op zoek te gaan naar nieuwe oplossingen. Oplossingen waarbij zowel de meerwaarde van de kennis van ontwerpers als de opstelling van overheid en opdrachtgevers, klein en groot, getoetst worden. En wat de rol en betekenis is van overheid, bedrijfsleven en andere instituties, etc.? Zijn zij actoren en zo ja op welke manier?

“ Een plan waarin centrum en kernen met elkaar verbonden zijn langs het water. Waarin de doorsnijding van het spoor niet langer belemmert, maar oost en west met elkaar verknoopt. In dat plan wordt ook de zuidkant van de stad beter ontsloten en zichtbaar aan de oevers verbonden met Amsterdam. Een plan dat de mogelijkheden biedt om de positie van Zaanstad in de metropoolregio nog verder te versterken. En als laatste, maar niet het minste, krijgt het noorden van Zaanstad de aandacht die het verdient.”. In deze beknopte omschrijving zijn zowel expliciet als impliciet alle belangrijke ingrediënten voor een volledig toekomstplan voor Zaanstad omschreven. Dat plan zal antwoorden moeten geven op de volgende : - Kan middels de Zaan de stadskern Zaandam beter aan de andere oorspronkelijke kernen worden verbonden? Hoe wordt de ‘ scheiding’ noord en zuid minder scherp? Of misschien op een positieve manier scherper door de historische meerkernigheid nieuwe inhoud en diversiteit te geven. - Met welke ingrepen kan de invloed van de noord-zuid doorsnijding door spoor en provinciale weg verminderd worden? Welke oplossingen zijn mogelijk, aantrekkelijk en haalbaar? En wat is de impact op de ontwikkeling van de stad? - Hoe kan aan de zuidkant van Zaanstad de oever van de Zaan en van het Noordzeekanaal ontwikkeld en ontsloten worden in aansluiting op de ontwikkelingen van Amsterdam-Noord? Wat zijn kansrijke strategieën voor nieuwe (stedelijke? ) dynamiek in de Achtersluispolder en nieuwe herbestemmingen, functieveranderingen en kwaliteitsimpulsen langs de Zaanoevers. - Een versterking van de positie in de metropoolregio. Gebeurt dat door het landelijke Zaanse karakter van Zaanstad te benadrukken en versterken? Of vindt dat plaats door de stad meer te ‘verstedelijken’ in aansluiting op Amsterdam?

De werktitel van ons jaarprogramma 2017 drukt uit, dat Babel in 2017 inzoomt op ontwerpopgaven in de Zaanstreek in het licht van de versnellende ontwikkeling van de metropoolregio Amsterdam. We trekken hierbij de lijn door van de programma’s die we in 2015 en 2016 uitvoerden, waarbij we inhaakten op de brede discussie over de ontwikkelstrategie van Zaanstad en op actuele projecten. Het onderscheidende karakter van architectuur en vormgeving vanuit een Zaanse traditie, geworteld in de industrie- en cultuurgeschiedenis van de streek, willen we verder uitdiepen, documenteren, en onderdeel laten zijn van het debat over ontwerpkwaliteit in nieuwe gebieds- en projectontwikkeling. De ‘vergroening’ het Zaanse straatbeeld maakt de tongen los; in de Zaanstreek en daarbuiten. Enerzijds is er de door Sjoerd Soeters consequent doorgevoerde beeldkwaliteit in het project Inverdan, de grote gebieds(her)ontwikkeling in Zaandam. Met groot succes in termen van publieke waardering, commercieel succes en toeristische aantrekkingskracht. Anderzijds lijkt een pseudo Zaanse trespagevel de panacee te worden voor de verkoopbaarheid van elk projectje op elke willekeurige locatie in de Zaanstreek. Deze spagaat leidt niet alleen tot debat in de vakwereld, maar ook onder de Zaanse bevolking. Debat over de vraag hoe inspiratie uit de lange traditie van Zaanse architectuur en ambacht kan worden verbonden met vernieuwende en innovatieve vormen van ontwerp, materiaalgebruik en duurzaamheid. Het spectaculaire ontwerp van MVRDV voor het nieuwe cultuurgebouw naast station Zaandam is zo’n voorbeeld van baanbrekende vernieuwing. Dit debat gaat over gebouwen, architectuur, materialen, over nieuwbouw en herbestemming, maar evengoed over de landschappelijke en stedenbouwkundige vormgeving. De focus op Zaanse ontwerpopgaven en ruimtelijke ontwikkelingen trekken we breed. We leggen de link met de grote woningbouwopgave in Zaanstad en in het bijzonder de herbestemmingslocaties die de gemeente Zaanstad door middel van een financieel fonds wil stimuleren met de verdere uitwerking van de MAAK.Zaanstad ontwikkelstrategie, met actuele projectinitiatieven. We zoeken naar de potentiële ruimtelijke kwaliteiten op de as Zaandam – Amsterdam Noord. En naast deze toekomstgerichte initiatieven richten we ons op documentatie en brede publieksinformatie over de eigenheid van Zaanse architectuur. Zaans eigenheid en eigenzinnigheid in de context van de Amsterdamse metropoolregio; ons jaarprogramma biedt veel inspiratie en aanknopingspunten voor nieuwe ideeën en samenwerking.